Evlat edinme; evlat edinen ile evlat edinilen arasındaki hukuki ilişkidir. Evlat edinme ilişkisinin tesisiyle evlat edinilenin sahip olduğu hakların, evlat edinenin kendi çocuklarının sahip oldukları haklardan herhangi bir farkı bulunmamaktadır. Yasa koyucu evlat edinme ilişkisini yapay bir bağ olarak değerlendirmemiş dolayısıyla bu hukuki ilişkinin oluşabilmesi için bir takım şartların varlığını gerekli görmüştür. İlk olarak küçüklerin evlat edinilmesi için aranan şartları açıklayalım. Küçüklerin evlat edinilmesi, evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması koşuluna bağlı tutulmuştur. Ayrıca evlat edinme ilişkisinin gerçekleşmesi için olmazsa olmaz koşul bu ilişkinin küçüğün yararına olması ve evlat edinenin diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı bir biçimde zedelenmemesidir. Ayrıca yasa koyucu eşlerin birlikte evlat edinebileceklerini ve evli olmayanların birlikte evlat edinemeyeceklerini kabul etmiştir. Eşlerin birlikte evlat edinebilmeleri eşlerin en az beş yıldan beri evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş bulunmalarına göre mümkün olmaktadır. Yapılan ikinci evliliklerde sık sık karşılaşılan bir durum olan diğer eşin çocuğunu evlat edinme hususunda da; eşler arasındaki evliliğin en az iki yıldan beri devam ediyor olması veya evlat edinecek eşin otuz yaşını doldurmuş olması gerekmektedir. Birlikte evlat edinme mümkün olduğu gibi evli olmayan kişinin tek başına evlat edinmesi de otuz yaşını doldurmuş olması ve diğer şartları taşıması koşuluyla mümkündür. Evli olan kişinin tek başına evlat edinebilmesi mümkün müdür? Kural olarak evli olan eşlerin birlikte evlat edinebilmeleri mümkün iken yasa koyucu bazı hal ve durumların varlığı halinde eşlerden birisinin tek başına da evlat edinebileceğini kabul etmiştir. Otuz yaşını doldurmuş olan eş, diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksunluğu veya iki yılı aşkın süreden beri nerede olduğunun bilinmemesi ya da mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süreden beri eşinden ayrı yaşamakta olması yüzünden birlikte evlat edinmesinin mümkün olmadığını ispat etmesi halinde tek başına evlat edinebilecektir. Küçüğün evlat edinebilmesi için rıza ve yaş koşulu da aranmaktadır. Evlat edinilenin, evlat edinenden en az onsekiz yaş küçük olması gerekmektedir. Evlat edinme ilişkisi için en önemli unsur olan küçüğün menfaati gereğince ayırt etme gücüne sahip olan küçüğün evlat edinme ilişkisinin gerçekleşmesi için rızası gerekmektedir. Küçüğün vesayet altında olduğu durumlarda ise küçüğün ayırt etme gücüne sahip olup olmadığına bakılmaksızın vesayet dairelerinin evlat edinme için izin vermesi gerekmektedir. Bazı durumlarda küçüğün evlat edinilebilmesi için ana ve babasının rızası da gerekmektedir. Bu rıza, küçüğün veya ana ve babanın oturdukları yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanmak suretiyle tutanağa geçirilir. Tutanağa geçirilen bu rıza evlat edinenlerin adları belirtilmemiş veya evlat edinenler henüz belirlenmemiş olsa dahi geçerlidir. Küçüğün ana ve babası tarafından evlat edinmeye ilişkin verecekleri rıza, küçüğün doğumunun üzerinden altı hafta geçmeden önce verilemeyecektir. Tutanağa geçirilen rıza, tutanağa geçirilme tarihinden itibaren altı hafta içinde aynı usulle geri alınabilecektir. Geri almadan sonra yeniden verilen rıza ise artık kesin olup bundan dönüş mümkün değildir. Küçüğün ana ve babası tarafından verilmesi gereken rızanın aranmaması gereken durumlar yine küçüğün menfaati gereğince belirlenmiştir. Ana ve babanın kim olduğu veya uzun zamandan beri nerede oturduğu bilinmiyorsa veya ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun bulunuyorsa ve küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmediği biliniyorsa rıza aranmayacaktır.

Yasa koyucu küçüklerin evlat edinilmesi için bazı şartları aradığı gibi ergin ve kısıtlıların evlat edinilmesi bakımından da bazı koşulları gerekli görmüştür. Burada ister küçük olsun ister kısıtlı ve ergin olsun evlat edinmenin sıkı şartlara bağlanmış olmasının altında yatan sebep, evlat edinme ilişkisi ile doğal bir aile ortamının kurulmasının amaçlanması ve evlat edinme ilişkisi ile taraflara sağlanan hak ve menfaatlerdir. Erginlerin ve kısıtlıların evlat edinilmesi bakımından kısıtlı ve ergin kişi; bedensel veya zihinsel özrü sebebiyle sürekli olarak yardıma muhtaç ve evlat edinen tarafından en az beş yıldan beri bakılıp gözetilmekte ise, evlat edinen tarafından küçükken en az beş yıl süreyle bakılıp gözetilmiş ve eğitilmiş ise, diğer haklı sebepler mevcut ve evlat edinilen en az beş yıldan beri evlat edinen ile aile halinde birlikte yaşamakta ise evlat edinenin alt soyunun açık muvafakati olması koşuluyla evlat edinilebilir. Evli bir kimse ancak eşinin rızası ile evlat edinilebilir. Bunun dışında küçüklerin evlat edinmesine ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygulanır. Evlat edinme ilişkisinin tesisiyle birlikte yasa koyucunun bu konuya vermiş olduğu önem dikkate alındığında; ana ve babaya ait olan haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer. Evlatlık, evlat edenin mirasçısı olur. Evlatlık küçük ise evlat edinenin soyadını alır. Evlat edinen isterse çocuğa yeni bir ad verebilir. Ergin olan evlatlık, evlat edinilme sırasında dilerse evlat edinenin soyadını alabilir. Eşler tarafından birlikte evlat edinilen ve ayırt etme gücüne sahip olmayan küçüklerin nüfus kaydına ana ve baba adı olarak evlat edinen eşlerin adları yazılır. Evlatlığın, miras ve başka haklarının zedelenmemesi, aile bağlarının devam etmesi için evlatlığın naklen geldiği aile kütüğü ile evlat edinenin aile kütüğü arasında her türlü bağ kurulur ve evlatlıkla ilgili kesinleşmiş mahkeme kararı her iki nüfus kütüğüne işlenir. Evlat edinme ile ilgili kayıtlar, belgeler ve bilgiler mahkeme kararı olmadıkça veya evlatlık istemedikçe hiçbir şekilde açıklanmaması gerekir. Evlat edinme ilişkisinin kurulabilmesi için görevli ve yetkili mahkemede dava açılması gerekmektedir. Evlat edinme kararı, evlat edinenin oturma yeri; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturma yeri aile mahkemesince verilir. Aile mahkemesinin bulunmadığı yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile hukuk mahkemesi sıfatıyla bu davaya bakacaktır. Görevli ve yetkili mahkemeye açılacak evlat edinme davası sonucu mahkemenin vermiş olduğu kararla birlikte evlatlık ilişkisi kurulmuş olacaktır. Evlat edinme başvurusundan sonra evlat edinenin ölümü veya ayırt etme gücünü kaybetmesi, diğer koşullar bundan etkilenmediği takdirde evlat edinmeye mani teşkil etmeyecektir. Başvurudan sonra küçüğün ergin olması durumunda koşulları daha önceden yerine getirilmiş olmak kaydıyla küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümler uygulanacaktır. Evlat edinmeye ilişkin açılan davalarda mahkemeler ciddi araştırmalar yapmaktadır. Burada evlat edinme ilişkisine verilen önem bakımından; evlat edinenin, evlat edinilene sağlayacağı maddi ve manevi unsurların varlığı ve evlat edinilenin menfaati gereğince onun geleceğini olumlu yönde etkileyecek kişisel ilişkilerin oluşup oluşmadığı uzman yardımı vasıtasıyla yargılama sırasında araştırılacaktır. Ayrıca açılan evlat edinme davasının yargılama aşamasında, evlat edinenin alt soyu varsa alt soyunun, evlat edinme ile ilgili duygu ve düşüncelerinin mutlaka dinlenmesi gerekmektedir. Evlat edinme ilişkisinin kurulması için yukarıda açıkladığımız rıza hususunda, rızası alınması gerekenlerden yasal sebep bulunmaksızın rızaları alınmamışsa, bu kişiler; küçüğün menfaati bunun sonucunda ağır biçimde zedelenmeyecekse kurulan evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilirler. Evlat edinme ilişkisinin esası bakımından var olan bir sakatlık nedeniyle, Cumhuriyet savcısı veya her ilgili evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir. Evlatlık ilişkisinin kaldırılması amacıyla açılacak davalarda hak düşürücü süre, evlatlık ilişkisinin kaldırılması sebebinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl ve her halde evlat edinme işleminin üzerinden beş yıldır. Yasa koyucunun ciddi şekil koşullarına bağladığı, aynı zamanda yargılama esnasında evlat edinenin menfaatinin ciddi olarak araştırıldığı evlatlık ilişkisinin kurulmasına yönelik davalarda, sürecin hızlı ve etkili bir şekilde yürütülmesi, böylesine hassas bir konu hakkında istenilen sonucun herkesi memnun etmesi bakımından alanında uzmanlaşmış avukatlardan yardım almanızı tavsiye ederim.

Avukat Asım MAVIOĞLU